Wat is er bijzonder aan het Maya-dorp Ek Balam?

Het dorpje Ek Balam naast de archeologische site telt circa 450 inwoners. Vrijwel iedereen is Maya, en in huis wordt nog Maya gesproken. De huizen zijn grotendeels traditionele hutten met rieten daken. Ze koken op hout, slapen in hangmatten, en bepaalde rituelen uit pre-Spaanse tijd worden nog beoefend, vaak gemengd met katholicisme.

Ik kwam er tijdens een practicum met UNAM ENES Mérida: met 8 studenten en één professor twee dagen in het dorp. Onze professor is zelf Maya en heeft hier veel connecties. Dat maakte een groot verschil voor hoe we ontvangen werden.

Hoe was het om daar twee dagen te logeren?

Dag 1 gingen we eerst de ruïnes zien. Onze gids liet ons foto’s zien van hoe het terrein eruitzag toen het pas ontdekt was: van het paleis is nog 95 procent origineel metselwerk. Dat is ongelooflijk. We mochten ook overal op en in klimmen. De professor vertelde dat Ek Balam ‘zwarte jaguar’ betekent, en dat de stad met twee dikke muren beschermd was tegen ‘nachtdieren’.

Lunch was bij het hotelletje van het dorp (U Najil Ek Balam), een open hut met grote houten tafels. We sliepen in traditionele hutten met hangmatten. ’s Avonds werden we in tweeën gesplitst en gingen we bij lokale families thuis eten: niet specifiek Maya-eten, wel lekker (soort van taco’s). Na het eten dronken we nog biertjes in onze hut met de professor mee.

Grappig detail: in het dorp zelf verkochten ze geen bier in de winkeltjes. Alleen één familie verkocht door, ingekocht in Valladolid. Dat was de enige plek waar we aan bier konden komen.

Wat doe je op de tweede dag in Ek Balam?

Dag 2 werden we in een oude rammelbak gepropt met z’n allen en reden we de bossen in. Een paar inwoners namen ons mee om te laten zien welke bomen en planten belangrijk zijn in hun leven: planten die gebruikt worden voor medicijnen, om huizen te bouwen, om eten te aromatiseren. We mochten dingen proeven (verwachtte ik iets ranzigs, bleek best lekker).

Er was een ritueel waarin de leider ons zegende met een rokend iets, terwijl hij in het Maya sprak. Mijn medestudenten begrijpen het deels (op hun universiteit hebben ze Maya-taal op zaterdag), voor mij was het net Chinees. Wel mooi om mee te maken.

Daarna kregen we een drankje van mais (ook niet slecht), zagen we hangmatten makers, en eindigden we bij twee oudere Maya-vrouwen die chocolade maakten. Cacao roosteren, pellen, vermalen, koken met water. Helemaal zelf gedaan. Dat was misschien wel het mooiste moment van het weekend: precies zoals je je voorstelt dat het 500 jaar geleden ging.

Kan ik als normale toerist hetzelfde ervaren?

Ja, tot zekere hoogte. U Najil Ek Balam is een ecotoeristisch coöperatief dat een soortgelijk programma aanbiedt voor individuele bezoekers: overnachting in Maya-hutten, maaltijden bij lokale families, rondleidingen door de bossen, chocolade-demonstratie. Boek rechtstreeks via hun Facebook-pagina of e-mail. Prijs: circa 30 euro per persoon per nacht inclusief ontbijt.

Minder authentiek dan een practicum met een Maya-professor, maar nog steeds ver van de standaard-tour ervaring. De nieuwe Maya-trein zal dit snel veranderen: ze bouwen al een grote nieuwe ingang voor het park.

Is Ek Balam geschikt voor een dagtrip?

Ja, makkelijk vanaf Valladolid (30 min), Chichén Itzá (1 uur) of Mérida (2 uur). Voor een dagtrip zie je de ruïnes en kun je kort in het dorp rondkijken. Voor een overnachting in een hut: boek U Najil Ek Balam vooraf. Een dag is net genoeg, twee dagen is luxueus.

Een ecotoeristisch coöperatief waar je in traditionele Maya-hutten kunt slapen, lokaal eten, en rondleidingen door het dorp kunt krijgen. Circa 30 euro per nacht.

Ja, door vrijwel alle inwoners. Spaans is de tweede taal. Op de lokale UNAM-campussen hebben studenten verplicht Maya-lessen op zaterdag.

Ja, U Najil Ek Balam biedt chocolade-demonstraties aan met lokale Maya-vrouwen. Cacao wordt geroosterd, gemalen en tot drank verwerkt zoals 500 jaar geleden.

Ja, de lokale bevolking blijft tradities beoefenen, al vaak vermengd met katholicisme. Zegeningen in Maya-taal zijn nog steeds gangbaar.

Station Valladolid ligt circa 30 km van Ek Balam. Er is geen directe halte in het dorp, maar de Tren Maya maakt Ek Balam wel veel toegankelijker vanuit Cancún en Mérida.